:: STRONA ::

:: STOWARZYSZENIE ::

:: ZAWARTOŚĆ STRONY ::

:: Logowanie ::
Nazwa Użytkownika

Hasło



Nie jesteś jeszcze naszym Użytkownikiem?
Kilknij TUTAJ żeby się zarejestrować.

Zapomniane hasło?
Wyślemy nowe, kliknij TUTAJ.
:: Biała Rawska - dzieje miasta do 1925 r. ::
21.08.2011

Biała Rawska - dzieje miasta do 1925 r.


Izabela Krzesak
- Praca magisterska napisana w katedrze historii Społeczno - Gospodarczej Uniwersytetu Łódzkiego pod kierunkiem profesora W. Pusia.


Dziękujemy Pani Izabeli za wyrażenie zgody na umieszczenie swojej pracy na stronie internetowej BSH.


ROZDZIAŁ I
ROZWÓJ I ADMINISTRACJA BIAŁEJ RAWSKIEJ DO 1925 ROKU

1.1. RYS HISTORYCZNY BIAŁEJ RAWSKIEJ.

Biała Rawska położona jest w południowo-zachodniej części Mazowsza w obrębie lekko pofalowanej wysoczyzny rawskiej obecnie w woj. skierniewickim. Jest oddalona o około 70 km na południowy zachód od Warszawy i około 80 km na wschód od Łodzi.
Nazwa Biała jest jedną z bardzo wczesnych i często stosowanych nazw geograficznych. Trudno jest ustalić czy nazwa ta pochodzi od rzeki Białki, nad którą Biała leży, czy też rzeka przyjęła nazwę od miejscowości. Historycy twierdzą, że Biała jest jednym z najstarszych ośrodków mazowieckich, a jej początki mogą sięgać, co najmniej XII wieku. Biała leżąca nad rzeką Białką, w połowie odległości między dawną stolicą południowego Mazowsza-Czerskiem a Wolborzem, już wtedy pełniła funkcje administracyjne, była siedzibą kasztelani.

Pierwsza wzmianka źródłowa pochodzi z 1246 roku. Prawdopodobnie Biała należała do tych kasztelani, które powstanie swoje zawdzięczają potrzebom obronnym jak i administracyjnym.
Sądzić, więc należy, że w XIII wieku Biała była ważnym grodem mazowieckim. Kolejną wzmiankę, która potwierdza istnienie kasztelani, znajdujemy w dokumencie wydanym w Płocku dnia 4 V 1298 roku (prawdopodobnie przez księcia Konrada II), w którym, wyznaczone zostały granice kasztelani mazowieckich, wśród których była także kasztelania bialska.
Wg wyżej wymienionego dokumentu granice kasztelani bialskiej przedstawiały się następująco: od północy graniczyła z kasztelanią sochaczewską i łowicką, od zachodu z ziemią łęczycką od południa granica pokrywała się z granicą mazowiecko-sandomierską.

W 1274-1279 roku nastąpił podział Mazowsza. Konrad II wydzielił swojemu bratu Bolesławowi II dzielnicę płocką, kasztelanię łowicką i sandomierską. Kasztelania bialska pozostała w rękach Konrada II a po jego śmierci w 1294 znalazła się w posiadaniu wyżej wymienionego Bolesława II. Na początku XIV wieku (1313) po śmierci Bolesława II kasztelania bialska znalazła się w obrębie terytorium Siemowita II. Kasztelania rawska, sochaczewska i gostynińska istniały bez przerwy aż do inkorporacji księstwa rawskiego do Korony. Kasztelania bialska zaginęła natomiast już w XIV wieku.
Ostatnia wzmianka o istnieniu kasztelani bialskiej pochodzi z roku 1334 w której wymienia się nazwisko kasztelana Andrzeja Mościca.
Należy przypuszczać, że w połowie XIV wieku kasztelanię przeniesiono do Rawy oddalonej o około 16 km.
Położenie Białej na szlaku komunikacyjnym istnienie w niej komory celnej tworzyły warunki sprzyjające do szybkiego rozwoju. Zahamowanie rozwoju gospodarczego nastąpiło w XIV wieku, bowiem powstały w latach 1345-1355 trakt handlowy toruńsko-lwowski, który prowadził przez Rawę Mazowiecką, pozostawiał oddaloną od niej o 16 5 km. Białą na uboczu. Ponadto jak wspomniałam w tym czasie Biała traci charakter grodu kasztelańskiego. Rawa Mazowiecka przejmuje, więc jako gród kasztelański i osada na szlaku handlowym rolę głównego ośrodka politycznego i gospodarczego regionu.
Tak, więc czynniki gospodarcze i polityczne zadecydowały o spadku znaczenia Białej. Od tej pory staje się praktycznie peryferyjną osadą wiejską w Księstwie Rawskim.

W 1462 roku wraz z wygaśnięcia zachodniej linii Piastów, dochodzi do inkorporacji Mazowsza do Korony. Z ziem rawskiego i gostynińskiego zostaje utworzone województwo rawskie, w którym Biała jest jedną z wsi królewskich.

W 1472 roku Kazimierz Jagiellończyk oddał Białą pod zastaw 50 grzywien Krystynowi z Osuchowa. W tum czasie po długim okresie stagnacji następuje ożywienie gospodarcze Białej. Być może ten fakt, ponieważ nie znamy innych przyczyn zadecydował o przyznaniu Białej praw miejskich. Prawdopodobnie lokacja ta miała miejsce pomiędzy 1472 a 1498 rokiem, gdyż w dokumentach Metryki Koronnej i pracy A. Świeżawskiego pod rokiem 1498 Biała występuje jako miasto.
W dokumentach nie odnaleziono informacji dotyczących tego aktu Nie wiemy więc kto wydał akt i jakie przywileje uzyskało miasto. Akta Piotrkowskiego Rządu Gubernialnego zawierają informację, iż usiłowano odnaleźć w 1824 roku wiadomości dotyczące tego aktu.
Odnaleziono tylko dokument z 1506 roku nadany przez Aleksandra Jagiellończyka przekazujący miasteczko we władanie biskupów chełmskich czyli Mikołaja Kościeleckiego, jego następca Jakub Buczacki wykupił z rąk króla Zygmunta I część ziemi i zwrócił się do władcy o nadanie praw miejskich i ponowną lokację miasta.

Na Mazowszu już w XIII wieku rozpoczął się proces lokacji miast, czyli nadawanie im prawa miejskiego. Lokacje miast przeprowadzane były na podstawie tzw: przywileju lokacyjnego. Podstawową cechą tego przywileju było to że tworzył on z miasta odrębny okręg sądowy. Zwalniał miasto od władzy i jurysdykcji urzędników monarszych. Zwalniał mieszczan od wszelkich dotychczasowych powinności i robocizn, do ponoszenia których byli zobowiązani na mocy polskiego prawa książęcego. Przywilej taki tworzył z miasta odrębny, oparty na samorządzie okręg sądowy i administracyjny. Przywileje lokacyjne i prawa miejskie nadawane były przede wszystkim miejscowościom które w chwili lokacji były już faktycznie miastami przynajmniej w znaczeniu gospodarczym.

Biała otrzymała te prawa jak wspomniałam z rąk Zygmunta I 22 XII 1521 roku, przywilej ten był oparty na prawie magdeburskim. Miasto uzyskało prawo organizowania targów i jarmarków. Dokument określa daty jarmarków cztery razy w roku ( 23 kwietnia, 25 lipca, 14 września i 4 grudnia ). Targi natomiast miały się odbywać co niedziela lub co wtorek każdego tygodnia. W momencie lokacji Biała Rawska miała 182 morgi i 120 prętów gruntu miary chełmskiej. Graniczyła od wschodu z Orlą Górą i Koprzywną, od południa z Goślinkami i Żurawią, od zachodu z Chrząszczewkiem, od północy z Sadkowicami. Innych przywilejów konkretyzujących pozycje miasta nie ma. Prawdopodobnie Białą Rawska należąca do biskupstwa miała nadawane przywileje przez kolejnych biskupów i kapitułę, w archiwach państwowych informacji na ten temat brak.
Biała Rawska otrzymując prawa miejskie oraz przywileje targów i jarmarków miała duże szanse stać się poważnym ośrodkiem miejskim. Czynnikiem sprzyjającym rozwojowi było także położenie na skrzyżowaniu ważnych dróg handlowych z Mazowsza do Małopolski oraz na Śląsk. Jej właściciele nie potrafili wykorzystać sprzyjających warunków i zadbać o rozwój miasta. W niektórych spisach podatkowych, które są bardzo ważnym źródłem informacji o ludności i jej położeniu gospodarczym, Biała Rawska wymieniana była nie jako miasto ale jako wieś. Również w I połowie XVII wieku Biała Rawska rozwijała się bardzo słabo, ciągle jednak utrzymywała prawa miejskie.

Jędrzej Święcicki opisując Mazowsze w 1620 roku tak pisze o Białej Rawskiej, cytuję:

" Biała Rawska wśród bardziej odległych Mazowszan, słynie ona nie z wielkości czy ogłady, której tam nie ma w ogóle lecz z okolicznych rozbojów. Szlachta tutejsza należy do najgorszego stanu i jako taka przez lekkomyślność i zuchwalstwo, skłonna jest popełnić każdy występek. Jest także postrachem dla bogaczy, z dziką swobodą rozlewa krew i szerzy pożogę ".


Opis ten myślę dotyczy nie tylko Białej Rawskiej, ale jest odzwierciedleniem struktury społecznej i stanu gospodarki na Mazowszu. Wyróżnia się na Mazowszu około 20.000 rodzin szlachty zagrodowej, na palcach jak pisze Irena Gieysztorowa można policzyć takich właścicieli, co mieli więcej niż 50 łanów kmiecich. Długoletnie wojny w XVII wieku spowodowały upadek miast mazowieckich a tym samym i Białej Rawskiej. Zniszczeń wojennych dopełniły działania wojskowe rokoszu Lubomirskiego, który doprowadził do dewastacji Mazowsza.
Miasta tego regionu uległy całkowitej ruinie, ludność wymarła bądź rozproszyła się.
W 1676 roku Biała Rawska liczyła zaledwie 100 mieszkańców. Nowa fala zniszczeń wojennych dotknęła teren rawskiego w okresie saskim ( wojna północna, walka o tron po śmierci Augusta II) i stanisławowskim ( konfederacja barska).
Mimo tych zniszczeń Biała Rawska zachowała prawa miejskie, było to jednak miasteczko maleńkie, w którym pod koniec XVIII wieku było tylko 31 domów a liczba mieszkańców wynosiła 200 - 250 osób.

W połowie XVIII wieku Biała Rawska przechodzi w ręce możnej rodziny, Leszczyńskich. Pierwszym prywatnym właścicielem był Franciszek Leszczyński - elektor Stanisława Augusta, chorąży rawski i starosta. Po jego śmierci właścicielką miasteczka zostaje żona Hilaryja Leszczyńska.
W 1796 roku powiat rawski wraz z Białą Rawską znalazł się pod okupacją pruską. W tym okresie najwyższą władzę w powiecie sprawował radca krajowy - landrat, któremu podlegały wszystkie sprawy administracyjno finansowe i policyjne. Na stanowisko landrata powołany został Raczkowski. Miasta zostały wydzielone na wzór pruski z administracji powiatowej i połączone w tzw. inspekcje podatkowe. Rawa i Inowłódz należały do inspekcji łowickiej, Biała Rawska i Nowe Miasto do inspekcji warszawskiej. Na czele władz miejskich stanął prezydent mający do pomocy radców oraz kilku innych urzędników, w miastach rządowych władze miał sprawować magistrat z prezydentem na czele a w prywatnych magistrat z burmistrzem.
W magistracie wybierano burmistrza, ławników, kasjera miejskiego i radnych.

W roku 1807 z ziem zaboru pruskiego utworzono Księstwo Warszawskie, powiększone w 1809 roku o ziemie III zaboru austriackiego. Powiat rawski a więc i Biała Rawska znalazły się w jego granicach16. Dekretem Napoleona pozostawiono sieć administracyjną pruską, używając jednak terminologii polskiej, czyli Księstwo podzielono na departamenty i powiaty. Najwyższa władza w miastach zgodnie z dekretem z 23 lutego 1808 spoczywała w rękach burmistrza, który stał na czele gminy.
Funkcję burmistrza w Białej Rawskiej pełnił w tym okresie Jarochowski osoba bliżej nieznana.

Do obowiązków burmistrza należały:

1)administracja i dozór majątku miejskiego,
2) podawanie do ogólnej wiadomości i wykonywanie wszelkich zarządzeń,
3)prowadzenie gospodarki miejskiej,
4) opieka nad instytucjami publicznymi,
5) pomoc w rozkładzie i poborze podatków.

Organem samorządowym zaś była rada miejska złożona z trzech do dziesięciu radnych. Najwyższą instytucją sądowniczą były Sądy Pokoju złożone z wydziału pojednawczego i wydziału spornego.

Właścicielka Białej Rawskiej Hilaryja Leszczyńska zagarniała wszystkie dochody miasta odmawiając świadczeń na rzecz utrzymania burmistrza.
Mieszkańcy miasteczka nie byli w stanie utrzymać władz miejskich w związku z zaistniałą sytuacją prefekt Badowski postulował cytuję:

"... ażeby miasteczko w żadne fundusze nieopatrzone, do najbliższej gminy wiejskiej do której i inne posiadłości dziedziczne starościny Leszczyńskiej należą, przyłączone być mogło ".

Biała Rawska nie mająca żadnych funduszy na utrzymanie burmistrza od 24 kwietnia 1811 roku została włączona do najbliższej gminy wiejskiej. Utrzymywała jeszcze prawa miejskie ale praktycznie stała się wsią.
Właściciele Białej Rawskiej od samego początku byli złymi gospodarzami i nie potrafili doprowadzić do rozwoju miasta.
Po śmierci Hilaryi Leszczyńskiej 20 kwietnia 1813 roku, Biała Rawska przechodzi na własność syna Aleksandra Leszczyńskiego, który stał się pełnoprawnym właścicielem Białej Rawskiej 19 sierpnia 1817 roku pod warunkiem spłaty rodzeństwa i innych spadkobierców.

Własność Aleksandra uregulowano prawnie dopiero w 1820 roku. Własność ta obejmowała następujące dobra: miasto Białą Rawską z wsiami, Żurawia, Goślinki, Marchaty, połowa Szwejk Małych, Chude Lipie, kolonia Aleksandrów, Tartak Podborny, Młyn Podborny i Podbielny, Karczma Czekaj oraz Gośliny Duże.

Leszczyński odziedziczył osobno tytuł co do dóbr Goślinki i osobno co do dóbr Białej z przyległościami. Zobowiązał się do opłaty dwóch dziesięcin pieniężnych tj. 60 złotych polskich z dóbr Biała i 10 złotych polskich z dóbr Goślinki corocznie na rzecz kościoła w Białej, i do przestrzegania, spłacenia nabytych długów i innych należności.
Wysokość długów Aleksandra Leszczyńskiego stanowiła niebagatelną sumę 211.061 złotych polskich. ( w Aktach Miasta Białej Rawskiej znajduje się wykaz zobowiązań Aleksandra na rzecz spadkobierców ).

W 1815 roku Biała Rawska zostaje objęta granicami Królestwa Polskiego, które zostało utworzone na Kongresie Wiedeńskim.
Organizacja miast została oparta na postanowieniu namiestnika z 30 maja 1818 roku.

We wszystkich miastach Królestwa zaprowadzono urzędy municypalne, składające się z burmistrza i ławników. Liczba radnych względnie ławników mianowanych na wniosek Komisji Wojewódzkiej przez Komisję Rządową Spraw Wewnętrznych i Policji, uzależniona została od miejscowych potrzeb i nie mogła być większa od czterech. Prezydenci, burmistrzowie, kasjerzy a w miarę możliwości radni i ławnicy mieli być wynagradzani za swoje czynności.
Wielkość ich wynagrodzenia była uzależniona od zamożności miasta.
W przypadku braku funduszy miejskich, mieszkańcy miasta lub właściciele powinni zapewnić ze składek sumę w kwocie 600 złotych rocznie, w przeciwnym bowiem razie likwidowano urząd burmistrza a jego funkcję przekazywano wójtowi.

W tym okresie burmistrzem w Białej Rawskiej był Kacper Truskolaski, ławnikiem był Wojciech Gumowski, kasjerem miejskim Marcin Komorowski.

W okresie od 1817 do 1857 roku w Białej Rawskiej nastąpił duży przyrost ludności. Największy obserwujemy w latach 1810 - 1827 o ponad 83 %. Ten wzrost liczby ludności związany był ze skuteczną polityką władz tzw. akcją regulacji. Nie bez znaczenia był spokój który nastąpił po burzliwym okresie. Biała jako miasto prywatne posiadała niewielkie fundusze, to spowodowało że akcja regulacyjna w Białej ograniczyła się jedynie do zakupu w 1820 roku narzędzi przeciwogniowych za sumę 678 złotych polskich. Narzędzia były składane przy kościele w lokalu w którym dawniej znajdowało się ziemskie archiwum. O niewielkich postępach w rozbudowie Białej decydował brak odpowiednich dochodów. W 1836 roku mimo iż planowany przychód roczny kasy miejskiej miał wynosić 3.608 złotych, zebrano zaledwie 932 złote.
Wystarczyło to jedynie na opłatę naprawy studni i zakup narzędzi ogniowych26.
Biała Rawska pozostawała ciągle osadą bez większych perspektyw w rozwoju gospodarczym.

Sytuację pogarsza śmierć Aleksandra Leszczyńskiego, który umarł 4 października 1856 roku a jego majątek podzielono między żonę i pięcioro dzieci. W 1861 roku nowi właściciele wystąpili do Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego o pożyczkę pod zastaw dóbr. Pożyczkę tę otrzymali w wysokości
6.750 rubli, Towarzystwo jednak ściśle określało rygory jej spłaty.
Dnia 28 kwietnia 1862 roku umiera jeden ze współwłaścicieli dóbr Biała, Kazimierz Leszczyński syn Aleksandra.

Jakub Okęcki opiekun nieletnich dzieci Aleksandra wniósł sprawę o spadek po zmarłym Kazimierzu. Decyzja została podjęta przez Komisję Likwidacyjną dnia 19 października 1865 roku, przyznane zostało wynagrodzenie w sumie 23.000 rubli z dóbr Biała, Porady Podleśne, Zakrzew i Rokszyce. Wypłata tego wynagrodzenia została wyznaczona na 19 lutego.
Florentyna z Dąbskich wystąpiła z wnioskiem do Rady Familijnej, która składała się z Feliksa Łuszczewskiego, Dionizego Jaworskiego, Stanisława Jabłońskiego, Aleksandra Zalewskiego i Mariana Zawiszy, o upoważnienie jej do odbioru tej sumy w imieniu nieletnich dzieci. Suma została wypłacona a dobra uregulowano hipotecznie w czterech księgach wieczystch
1) miasto Biała Rawska,
2) wieś Żurawia,
3) Goślinki
4) Marchaty, Szwejki Małe, Chude Lipie, Tartak Podborny, Młyn Podborny i Podbielny, Karczma Czekaj oraz Gośliny.

W 1864 roku decyzją Komisji Likwidacyjnej chłopi nabyli większość gruntów będących dotychczas w posiadaniu Leszczyńskich.
Ostatecznie więc Biała Rawska znajdowała się w rękach kilku właścicieli tj. Florentyny i jej dzieci.
Oni to podjęli decyzję przekazania całości dóbr, inwentarza i wszystkich sprzętów Teodorowi. Majątek sprzedany wynosił 216.000 rubli. Teodor zobowiązany był również do spłaty zaciągniętego przez rodzinę kredytu z funduszu Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego.
Własność tę Teodor otrzymał 1 lipca 1875 roku.

W 1870 roku rząd rosyjski podjął decyzję dotyczącą przemianowania na osady tych miast Królestwa Polskiego, które były słabo rozwinięte gospodarczo i miały małą liczbę ludności.
Rząd rosyjski postanawiał:

"wśród 452 miast Królestwa Polskiego znajduje się wiele takich, które chociaż nazywają się miastami jednakże z powodu małej liczby ludności, małego rozwoju przemysłu i handlu, w rzeczywistości nie mają znaczenia miast."

Akcja ta doprowadziła do zlikwidowania 338 miasteczek i przemianowania ich na osady. Na samym Mazowszu zdegradowano do roli osad 66 miasteczek w tym i Białą Rawską. Tak więc Biała w 1870 roku utraciła prawa miejskie i została włączona do gminy Marianów ( w skład gminy Marianów wchodziły następujące miejscowości: Biała, Babsk, Gołyń, Żurawia, Zakrzew, Lesiew, Ossa, Porady Dolne, Porady Górne, Raducz, Chrząszczewek, Emilówka, Nataszyn.

Wójtem gminy został Bronisław Wolski, zastępcą Andrzej Zdulski , do Rady Gminnej weszli także: Andrzej
Popławski, Jan Wolański, kasjerem był Andrzej Wolański.
Gmina liczyła 6665 mieszkańców i składała się z 29 wsi i 19 folwarków.

Utrata praw miejskich przez Białą Rawską była jak zaznaczyłam wyżej rezultatem trudnej sytuacji gospodarczej i finansowej miasta. Na sytuację tę miała wpływ polityka finansowa Leszczyńskich, zaciągających pożyczki. Za Teodora Leszczyńskiego zaciągnięto pożyczkę w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim w wysokości 29.050 rubli oraz pożyczkę prywatną w kwocie 7.500 rubli.
Pożyczek tych Teodor nie spłacił dlatego też dobra Biała z przyległościami zostały wystawione na licytację.

Warunki licytacji zostały ogłoszone w Gazecie Warszawskiej w dniu 13 lipca 1876 roku i w kolejnych numerach.
Ogłoszenie zawierało informacje dotyczące sprzedaży. Oto jego treść:

" Miasto Biała do którego należą wsie: Żurawia,Gośliny, Marchaty, połowa Szwejk Małych, Chude Lipie, Kolonia Aleksandrów, Tartak Podborny i Podbielny, Karczma Czekaj, Gośliny Duże z wszelkimi przyległościami i przynależnościami w okręgu i powiecie rawskim guberni piotrkowskiej położone. Raty zaległe w chwili sprzedaży wynosić będą 3.095 vadium do licytacji w gotowiżnie rubli srebrem 7.000, licytacja rozpoczynać się będzie od sumy 58.100, termin sprzedaży dnia 20 stycznia 1877 roku. Sprzedaż się będzie odbywać pod Regentem Zbikowskim Józefem".

CDN
:: Komentarze ::
Brak komentarzy.
:: Dodaj komentarz ::
Zaloguj się, żeby móc dodawać komentarze.
:: Oceny ::
Dodawanie ocen dostępne tylko dla zalogowanych Użytkowników.

Proszę się zalogować lub zarejestrować, żeby móc dodawać oceny.

Brak ocen.
:: KLIKNIJ ::

JESTEŚMY NA FACEBOOKU


Cyfrowe Archiwum Tradycji Lokalnej
:: DREWNIANE DOMY ::

Link do albumu

Link do zestawienia fotografii
:: ZE STAREJ PRASY ::

Wieś Ilustrowana art. z 1910 r.- "Rawskie"
:: Shoutbox ::
Tylko zalogowani mogą dodawać posty w shoutboksie.

Piotr Klempnerowski
13.02.2012 15:30:18
Bardzo interesująca strona i pomysł na Stowarzyszenie. Gratuluję.


Załóż : Własne Darmowe Forum | Własną Stronę Internetową | Zgłoś nadużycie | okazjanazakupy.pl